Oldinda men birinchi tur aktivlarni muhokama qilgan edim.
Bugun esa biz ikkinchi tur aktivlar haqida gaplashamiz — foydalanish qiymatiga ega, biroq naqd oqimi keltirmaydigan aktivlar.
Ushbu aktivlarning birinchi turdan asosiy farqi shundaki, ular “foydalanish qiymatiga” ega va aynan ana shu farq investorlar uchun kuchli statistik asos va ushbu maʼlumotlarga tayanadigan mantiqiy xulosalarni imkon yaratadi, bu esa bu tur investitsiyalarga aniq mezonlar va oʻlchovlarni belgilash imkonini beradi.
Misol uchun, turli tovarlar (masalan, mis, alyuminiy, kumush, don, neft, tabiiy gaz va boshqalar) ana shu toifaga kiradi.
Ushbu aktivlar foydalanish qiymatiga ega boʻlgani uchun ulardan aniq vaqtda talab va taklif, shuningdek, ushbu holat asosida yillar davomida jamlangan maʼlumotlar mavjud: ishlab chiqarish hajmi, isteʼmol miqdori, tannarx, bozor narxi, talab-taklif tafovuti va hokazo.
Ushbu raqamlarga asoslanib, investorlar o'rtacha qiymatga qaytish usuli orqali aktivlar arzonlashtirilganmi yoki qimmatlashtirilganmi degan taxminni amalga oshira oladi. Yana tarixiy maʼlumotlar bo'yicha quyidagi taxminni qilish mumkin:
Narxlar bahosi juda uzoqqa siljisa yoki talab-taklifdan jiddiy chetlashsa, ehtimol tez orada narx yana meʼyoriy qiymatiga qaytadi.
Aynan mana shu chuqur narx tafovuti va meʼyoriy qiymat o‘rtasidagi farq investorlar uchun imkoniyatdir.
Baʼzan Buffett ham shu tur aktivlarda ishtirok etadi.
Eng yorqin misol — kumushning talab-taklifi nihoyatda toraygan, narxi esa haddan tashqari past bo‘lganida Buffett ko‘p miqdorda kumush sotib olib, keyinchalik narx meʼyorga qaytganda sotib, katta daromad ko‘rgan.
U aynan shu maʼlumotlar va ularga asoslangan mantiqiy xulosalardan foydalangan.
O‘tmishda maqolalarimda neft hamda qimmatbaho metallar (platina)ga doir investitsiya imkoniyatlarini ham shu mantiqqa asosan muhokama qilgan edim.
Lekin bu tur aktivlarning o‘sish limiti ham juda aniq: tarixiy qoidaga ko‘ra, odatdagi tinch va barqaror jamiyatda bu tur tovarlar 20-40 yil ichida 100 baravar oshadi, deyish juda qiyin.
Bundan tashqari, bu tur aktivlarda investitsiya imkoniyatlari vaqtlarning murakkabligi emas, balki bozorning buzilishi va narx tafovutlari natijasida yuzaga keladi. Bu tafovutlar esa odatda juda qisqa muddatli bo‘ladi: baʼzi hollarda bir necha oy, yoki bir yil, eng ko‘p hollarda esa bir necha yil, deyarli hech qachon 10 yil yoki undan ham uzoq davom etmaydi.
Nega shunday?
Chunki ular asosan sanoat mahsulotlari hisoblanadi; narx haddan tashqari siljib ketsa, bozor tabiiy tartibga keladi:
Taklif haddan tashqari ko‘p bo‘lsa, bozor ishlab chiqaruvchilarni chiqarib yuboradi; talab oshsa, yangi ishlab chiqaruvchilar ko‘plab kirib keladi.
Shu tarzda, narx qisqa vaqt ichida o‘rtacha qiymatiga qaytadi va bu holat uzoq muddat saqlanib qolmaydi.
Shuning uchun ham bu tur aktivlar 20-40 yil ichida 100 baravar o‘sishga sharoit yaratmaydi.
Investorlardan aksariyati bu tur aktivda ishtirok etish orqali qisqa vaqtli “o‘yin” qilgan bo‘ladi, shunchaki yutuq izlab, yaxshi imkoniyatni ko‘rsa kiradi, bo‘lmasa maxsus izlamaydi ham.
Munger esa hazil tariqasida Buffettning kumush sotib olishini “birdan paydo bo‘lgan g‘oyaga ergashib, ‘sigaret qoldig‘i’ olibdi”, deya ta’riflagan edi.
Bunday imkoniyatni qo‘lga kiritish uchun investor ushbu toifadagi tovarlarni doimiy kuzatib borishi, ularning tarixi va talab-taklifi haqidagi maʼlumotlarga yaxshi ega bo‘lishi yoki fikr yurita olishi zarur; mana shunda tez o‘zgaruvchi bozor sharoitida boshqalardan oldin imkoniyatni ko‘ra oladi.
Bu esa oddiy investorlarning aksariyati uchun ham juda mushkul.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, bu tur aktivlar na o‘ta yuqori — 100 baravar o‘sish imkoniyatiga ega, va na oddiy kishilar uchun ko‘plab ishtirok etish imkonini beradi.
Demak, aksariyat investorlar ham bu turdan 100 baravar daromad olish imkoniga ega emaslar.
