Oldinda men birinchi turdagi aktivlar haqida o‘z fikrimni bo‘lishgan edim.
Bugun esa ikkinchi turdagi aktivlarga qaraymiz — ya’ni foydalanish ahamiyatiga ega, ammo naqd pul oqimi keltirmaydigan aktivlar.
Uning birinchi turdagi aktivlardan asosiy farqi “foydalanish qiymatiga” ega ekani bo‘lib, aynan shu farq ushbu turdagi investitsiyalar uchun kuchli ma’lumotlar asosini va shu ma’lumotlarga asoslangan mantiqiy xulosalarni beradi. Shunday qilib, investorlarga aniq standart va o‘lchov mezonlarini belgilash imkonini beradi.
Har xil tovarlar (masalan, mis, alyuminiy, kumush, don, neft, tabiiy gaz va boshqalar) aynan shu turga kiradi.
Ushbu aktivlar aniq foydalanish qiymatiga ega bo‘lganligi sababli, izchil va tahlil qilish mumkin bo‘lgan taklif-va-talab munosabatiga hamda ushbu munosabat asosida vujudga kelgan uzoq muddatli statistikaga egadir, masalan, ishlab chiqarish hajmi, iste’mol, tannarx, bozor narxi, taklif va talab o‘rtasidagi farq va boshqalar.
Shu ma’lumotlarga asoslanib, investorlar, masalan, o‘rtacha qiymatga qaytish usuli yordamida ushbu aktivlar ortiqcha baholanyaptimi yoki past baholanyaptimi, deb taxmin qilishi hamda tarixiy ma’lumotlarga tayangan holda quyidagilarni aniqlashi mumkin:
Agar narx o‘rtacha qiymatdan juda uzoqlashsa yoki taklif va talabdan jiddiy chetlashsa, narx ko‘pincha qisqa fursat ichida sog‘lom mezonlarga qaytadi.
Aynan shu vaqtda, juda chetlashib ketgan narx va normal o‘rtacha qiymat o‘rtasidagi farq — investor o‘zi uchun foyda ko‘rishi mumkin bo‘lgan imkoniyatdir.
Buffett vaqti-vaqti bilan aynan shu turdagi aktivlarni o‘z portfeliga qo‘shadi.
Eng tipik holat shundaki, u o‘tmishda kumush bo‘yicha taklif va talab juda keskin bo‘lishiga qaramasdan, narx juda past bo‘lganda ko‘p miqdorda kumush sotib olgan, va narxlar normallashgan vaqtda uni sotib, yaxshi daromad ko‘rgan.
U aynan mana shu ma’lumotlar va ularga asoslangan mantiqiy xulosalardan foydalangan.
Men o‘z maqolalarimda ham neft va qimmatbaho metallarga (platina) investitsiya qilish imkoniyatlari aynan shu sababga tayanishini tilga olganman.
Biroq bu turdagi aktivlarning o‘sish chegarasi ham juda aniq. Tarixiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, tinchlik va barqarorlik hukm surgan davrda bu turdagi aktivlar 20-40 yil ichida 100 barobar oshishi deyarli mumkin emas.
Bundan tashqari, ularning investitsiya imkoniyati vaqt davomida foizli daromaddan emas, balki bozordagi buzilishlar oqibatidagi noodatiy narx tafovutidan kelib chiqadi. Bu tafovut esa odatda juda qisqa davom etadi — ba’zida faqat bir necha oy, yoki bir yil, eng ko‘pi bir necha yil davom etadi, o‘n yil yoki undan ko‘proq davom etishi juda kam uchraydi.
Nega shunday?
Chunki ular asosan sanoat mahsulotlari hisoblanadi, narx juda ko‘p chetlashganida, bozor qonunlari o‘z-o‘zidan ishga tushadi:
Taklif ko‘paysa, bozor ishlab chiqaruvchilarni siqib chiqaradi; talab juda kuchli bo‘lsa, bozorga ko‘plab yangi ishlab chiqaruvchilar kirib keladi.
Natijada, ma’lum vaqtdan so‘ng narx yana normal o‘rtacha qiymatga qaytadi, bunda holat uzoq davom etmaydi.
Shunday qilib, bu turdagi aktivlar 20-40 yil ichida 100 barobar o‘sish uchun zarur sharoitlarga ega emas.
Investorlar bu turdagi aktivlarga ko‘pincha o‘yin sifatida kirishadi, qiziqish uchun vaqtincha ishtirok etishadi. Yaxshi imkoniyat ko‘rsa, harakat qiladi, bo‘lmasa ataylab izlamaydi.
Munger Buffett’ning kumush xaridini hazil tariqasida bir zumga jo‘shqinlik bilan amalga oshirilgan va “sigaret qoldig‘i” yig‘ishga o‘xshatgan edi.
Bu imkoniyatlardan foydalanish uchun investor ushbu turdagi aktivlarni uzoq muddat kuzatishi, ularning tarixiy ko‘rsatkichlari va taklif-talab ma’lumotini yaxshi tushunishi yoki baholash imkoniga ega bo‘lishi kerak, shunda u bozordagi keskin o‘zgarishlarda ham boshqalardan oldin imkoniyatni payqay oladi.
Bu esa ko‘pchilik oddiy investorlar uchun juda qiyin masaladir.
Umuman aytganda, bu aktivlar na 100 barobar o‘sish sharoitlariga, na oddiy investorlar uchun keng imkoniyatlarga ega emas.
Demak, ko‘plab investorlar bu turdagi aktivlardan yuz barobar daromad olish imkoniga ega emas.
